Hoe kan een kind met ADHD geholpen worden?

Medicatie en gedragstherapie

Is het een ernstige stoornis?
Zonder enige twijfel moet deze vraag bevestigend beantwoord worden. ADHD zet de relatie met de omgeving onder druk. Het kind staat bloot aan veel spanningen en krijgt vaak te maken met afwijzing. Dit is uiteraard niet bevorderlijk voor het welbevinden.
De Amerikaanse kinderpsychiater Russell Barkley geeft bovendien de volgende cijfers in zijn uitstekende boek Diagnose ADHD; Een gids voor ouders en hulpverleners:
‘In de Verenigde Staten is meer dan twintig procent van de ADHD-kinderen ooit betrokken geweest bij ernstige brandstichting in hun eigen omgeving, meer dan dertig procent is betrokken geweest bij diefstal, meer dan veertig procent rookt en drinkt op jonge leeftijd, en meer dan vijfentwintig procent is wel eens van school gestuurd vanwege slecht gedrag. Kort geleden is ook de invloed van ADHD op autorijden onderzocht. Binnen twee jaar na het behalen van het rijbewijs veroorzaken jonge volwassenen met adhd vier keer zo veel auto-ongelukken en krijgen zij drie keer zoveel boetes voor te hard rijden als jonge bestuurders zonder ADHD.’
De stoornis is gevaarlijk voor kind én omgeving.

Groeien kinderen vanzelf over ADHD heen?
Als je er een staatje van zou maken, dan komt ADHD in de kindertijd bij drie tot vijf procent van de kinderen voor. Op de leeftijd van twintig jaar voldoet minder dan een procent van de mensen aan de diagnostische criteria voor ADHD en op veertigjarige leeftijd is dat nog maar 0,05 procent. Het ouder worden heeft een duidelijk helend effect, al blijft ongeveer de helft van de betrokkenen kampen met enige restverschijnselen.

Helpt medicatie?
Medicijnen als Ritalin zorgen voor een duidelijke vermindering van de symptomen. Het concentratievermogen gaat omhoog en het kind is minder rusteloos. Dit leidt bijvoorbeeld tot betere relaties met leerkrachten en leeftijdgenoten.
De medicatie kan aanleiding zijn tot bijwerkingen, maar is in de regel goed te verdragen. Wel bestaat er nog de nodige onzekerheid of de medicatie op de langere termijn het lot van kinderen met ADHD kan verbeteren, omdat hier simpelweg nog te weinig onderzoek naar is gedaan. Ook zijn er kinderen bij wie de medicatie niet aanslaat.

Bestaan er alternatieven voor medicatie?
Ja. De Utrechtse kinderpsychiater Jan Buitelaar verwoordt de stand van zaken als volgt:
‘De huidige conclusie naar aanleiding van grootschalig onderzoek is dat medicatie de eerste behandelingsstrategie is en blijft bij ADHD, maar dat starten met intensieve gedragstherapie, mits beschikbaar en bij ouders die dat kunnen opbrengen, een te verdedigen alternatief is.’
De gedragstherapie zorgt ervoor dat het kind te maken krijgt met een helder gestructureerde omgeving en tracht het kind te ondersteunen bij het verwerven van een betere impulsbeheersing. De hyperactiviteit blijkt beter behandelbaar dan het aandachtstekort. Als de gedragstherapie na zes maanden nog onvoldoende resultaat heeft gehad, dient een aanvullende behandeling met medicijnen ingesteld te worden

Behandeling van kinderen met ADHD
Een eerste vereiste is dat de ouders wordt uitgelegd hoe het komt dat hun kind reageert met minder passend gedrag. Als de ADHD-verschijnselen licht zijn, kunnen goede resultaten worden bereikt met een vorm van gesprekstherapie: gedragstherapie. Soms is plaatsing op een school voor speciaal onderwijs zinvol. Bij de meer ernstige vorm van ADHD zijn medicijnen nodig om het kind bereikbaar te maken voor de hulp die met gedragstherapie en op school gegeven wordt. De meeste kinderen met ADHD hebben voldoende aan deze behandelmethoden. Als de behandeling onvoldoende aanslaat, is soms extra hulp nodig in de vorm van een dagbehandeling, kortdurende opname of langerdurende behandeling in een kliniek of internaat.

Behandeling met gedragstherapie
Gedragstherapie wordt bij jonge kinderen met ADHD meestal via de ouders toegepast en heet dan mediatietherapie of ouderbegeleiding. Bij kinderen vanaf ongeveer negen jaar wordt mediatietherapie soms toegepast in combinatie met gedragstherapie met het kind zelf. Ook vinden wel gesprekken plaats met het hele gezin. Immers hebben behalve de ouders ook de broertjes en zusjes te lijden onder het gedrag van het kind met ADHD. Al deze vormen van gesprekstherapie zijn erop gericht de ADHD-verschijnselen te verminderen en het kind beter te leren omgaan met moeilijke situaties.
Als ouders bijvoorbeeld leren om anders te reageren op ongeduldig, boos gedrag van het kind en ze tegelijkertijd het kind helpen om beter na te denken alvorens te handelen, zal het kind zich beter aangepast gaan gedragen. Op den duur zal het kind ook minder afhankelijk zijn van de bijsturing door zijn omgeving. Als met het kind zelf wordt gewerkt, gebeurt dit meestal in een groepstherapie zodat kinderen die samen tegen dezelfde problemen aanlopen van elkaars oplossingen kunnen leren.

Gedragstherapie wordt bij jonge kinderen met ADHD toegepast in de vorm van een mediatietherapie via de ouders; dit wordt ook wel ouderbegeleiding genoemd.

Zoals thuis de gebruikelijke opvoedkundige maatregelen bij een kind met ADHD vaak tekortschieten, zo kan dat ook op school het geval zijn. De leerkracht kan in dat geval dezelfde soort van hulp worden geboden als de ouders. Over het algemeen trekt een kind zich op aan een leerkracht die korte taakjes opgeeft en bereid is om geduldig de stof nog een keer uit te leggen, als het kind het niet begrijpt. Dit komt de persoonlijke verstandhouding ten goede en het gevoel van eigenwaarde. Zowel thuis als op school heeft het kind doorgaans te lijden gehad onder het feit dat er weinig reden was voor complimentjes en er voortdurend moest worden gewaarschuwd en ingegrepen. Met gezamenlijke inspanning kan het kind weer “lekker in zijn vel” komen te zitten.

Behandeling met gedragstherapie en medicijnen
Omdat bij ernstiger vormen van ADHD het kind slecht toegankelijk is voor gedragstherapie alleen kan een behandeling met medicijnen die vorm van therapie aanvullen en versterken. De voornaamste werking van de bij ADHD gebruikte medicijnen is dat ze het kind met ADHD beter bereikbaar maken voor de omgeving en voor zichzelf. Het kind luistert daardoor beter en gemakkelijker en reageert redelijker. Het kan beter doorwerken aan taken, wat de leerprestaties ten goede komt. Medicijnen kunnen een gunstige invloed hebben op de motoriek. Het geven van medicijnen aan een kind kan vanzelfsprekend niet lichtvaardig geschieden. Het kind, de ouders en de leerkracht zullen zorgvuldig begeleid moeten worden door een arts. De medicijnen moeten bovendien voldoende positieve effecten hebben op het gedrag van het kind en er mag geen sprake zijn van aanhoudende hinderlijke bijwerkingen. Alle medicijnen hebben bijwerkingen die in wisselende mate, niet allemaal tegelijk en niet bij iedereen optreden. Als ze optreden gebeurt dan meestal in de eerste dagen en zijn ze vaak van voorbijgaande aard.

Verschillende soorten medicijnen die bij kinderen met ADHD worden toegepast:
• medicijnen met een amfetamine-achtige werking (methylfenidaat, dexamfetamine). Deze hebben als belangrijkste bijwerkingen verminderde eetlust en slaapproblemen. Deze bijwerkingen nemen doorgaans na enkele weken af. Hinderlijk kan ook zijn dat kinderen soms erg druk worden wanneer deze medicijnen aan het eind van de dag zijn uitgewerkt.
• een medicijn dat ook wordt toegepast bij migraine en hoge bloeddruk (clonidine). Dit middel geeft bij de meeste kinderen de eerste weken wat slaperigheid. Zolang dat het geval is kan het kind beter niet onbegeleid deelnemen aan het verkeer.
• medicijnen die gebruikt worden bij depressies, de zogenaamde antidepressiva (desipramine, imipramine). De belangrijkste bijwerkingen van deze middelen zijn: hartkloppingen, duizeligheid, droge mond, hoofdpijn, slaperigheid en moeite met de ontlasting.
• medicijnen die gebruikt worden bij psychoses, de zogenaamde antipsychotica (pipamperon, thioridazine). De belangrijkste bijwerkingen van deze medicijnen zijn: moeheid, slaperigheid en spierstijfheid

Artsen gebruiken bij kinderen met ADHD het liefst een van de medicijnen met een amfetamine-achtige werking, maar het kan zijn dat een kind dit om medische redenen niet mag hebben of het niet verdraagt. In dat geval komen de andere genoemde medicijnen in aanmerking. Na pogingen met één of meer medicijnen (na elkaar en soms in combinatie) vinden verreweg de meeste kinderen met meer ernstige vormen van ADHD baat bij medicijnen. Het is echter goed zich te realiseren dat er een reële kans is dat de eerste medicijn niet helpt. Als medicijnen nodig zijn geweest om het kind met ADHD bereikbaar te maken voor behandeling met gedragstherapie, blijkt het meestal nodig om het kind langdurig (jaren) met de medicijn te blijven behandelen.

Een behandeling met medicijnen duurt bij kinderen met ADHD vaak vele jaren.Dit is
verantwoord als geregeld wordt nagegaan of de medicijn nog nodig is, of de medicijn nog voldoende effect heeft en of geen sprake is van belangrijke bijwerkingen.

Als de medicijn wordt gestopt, valt het kind terug. Medicijnen brengen bij ADHD geen genezing. Wel kan gedragstherapie het kind helpen om de momenten van de dag op te vangen dat de medicijn niet zo goed werkt en de periodes in het jaar dat de ADHD-verschijnselen erger zijn (verjaardag, Sinterklaas). Algemeen neemt men aan dat een behandeling met enkel medicijnen voor het kind met ADHD de vooruitzichten op de lange termijn niet verbetert. Onderzoek naar het effect op lange termijn van een combinatie met gedragstherapie is nog gaande.

Tips voor ouders en leerkrachten
• Vertrouw op Uw intuïtie als ouder als U denkt dat iets niet goed is met Uw kind.
• Zoek hulp voordat U als ouder of leerkracht al Uw veerkracht kwijt bent.
• Hoewel normale peuters erg druk kunnen zijn, blijkt soms echt sprake van ADHD.
• Overleg met Uw huisarts welke hulpverlening in Uw regio het beste past bij Uw kind.
• Met behulp van boekjes, aangevuld met deskundig advies kunnen ouders en leerkrachten hun opvoeding aanpassen aan hun kinderen met ADHD.
• Eenmalige adviezen hebben weinig zin. Behandeling met gesprekken is een kwestie van maanden, behandeling met medicijnen een zaak van jaren.
• Medicijnen zijn zinvol bij de behandeling, mits gecontroleerd door een op dit terrein gespecialiseerde arts en ingenomen volgens voorschrift.

Balans is een landelijke vereniging voor gedrags- en leerproblemen. Circa 8.000 ouders en patiënten zijn lid van Balans. Balans geeft een tijdschrift uit, beschikt over een hulp- en informatietelefoon en
organiseert regionale bijeenkomsten. Deskundigen worden uitgenodigd een lezing te houden en er is veel ruimte voor lotgenotencontact.